Żelazo a zapobieganie zajadom – co warto wiedzieć

definicja zajadów i mechanizmy powstawania,
związek z niedoborem żelaza i innymi niedoborami mikroelementów,
diagnostyka laboratoryjna i kryteria rozpoznania niedoboru żelaza,
dieta, suplementacja i praktyczne postępowanie terapeutyczne.

Czym są zajady (angular cheilitis)?

Zajady to zapalne pęknięcia lub nadżerki w kącikach ust, często bolesne i nawracające. Zmiany mogą być jednostronne lub obustronne, przebiegać z suchą łuską, sączeniem lub nadkażeniem bakteryjnym i grzybiczym. Do typowych przyczyn należą infekcje drożdżakowe (najczęściej Candida albicans), bakterie (np. Staphylococcus aureus), urazy mechaniczne wynikające z nadmiernego rozciągania kącików, kontaktowe reakcje alergiczne oraz deficyty odżywcze, w tym niedobór żelaza i wybranych witamin z grupy B.

Rola żelaza w zapobieganiu zajadom

Żelazo jest kluczowym składnikiem procesów naprawy tkanek i odporności miejscowej. Bierze udział w syntezie hemu, funkcjonowaniu enzymów naprawczych i proliferacji komórek naskórka. Niedobór żelaza osłabia odporność komórkową i miejscową barierę nabłonkową, co ułatwia kolonizację Candida i bakterii oraz wydłuża czas gojenia się pęknięć. Niedobory żelaza często współwystępują z deficytami witamin z grupy B i cynku, które dodatkowo opóźniają odbudowę nabłonka. U kobiet w ciąży obniżenie zapasów żelaza i kwasu foliowego koreluje ze zwiększoną częstością zmian zapalnych w obrębie kącików ust.

Dowody epidemiologiczne

Wg raportów WHO około 30% populacji światowej ma niedokrwistość z niedoboru żelaza, a w grupach reprodukcyjnych odsetek wzrasta do około 35–40%. W praktyce klinicznej częstość zajadów jest wyższa w populacjach z częstymi niedoborami żelaza, co sugeruje istotny związek przyczynowo-skutkowy. Badania dermatologiczne i przeglądy literatury podkreślają korelacje między przewlekłymi zmianami kącików ust a deficytem żelaza, witamin B i cynku.

Mechanizmy łączące niedobór żelaza z zajadami

Niedobór żelaza wpływa na kąciki ust poprzez kilka powiązanych mechanizmów. Po pierwsze, zmniejszona synteza hemu i enzymów naprawczych opóźnia odnowę komórkową, co przekłada się na wolniejsze gojenie pęknięć. Po drugie, obniżona odporność komórkowa zwiększa podatność na kolonizację grzybów i bakterii. Po trzecie, zaburzenia integralności błony śluzowej sprawiają, że ruchy ust powodują mikrouszkodzenia, które łatwiej przechodzą w zapalne nadżerki. Dodatkowo przewlekły stan niedoboru może zaburzać metabolizm witamin z grupy B i cynku, wzmacniając efekt patologiczny.

Grupy ryzyka

Osoby z wyższym ryzykiem rozwoju zajadów i jednoczesnego niedoboru żelaza to m.in. kobiety w ciąży i połogu, osoby z niedokrwistością z niedoboru żelaza, osoby stosujące diety wegańskie bez odpowiedniej suplementacji, pacjenci z zaburzeniami wchłaniania (np. celiakia), a także osoby z protezami zębowymi powodującymi mechaniczne podrażnienia lub z nawykiem oblizywania warg. U osób starszych dodatkowym czynnikiem są źle dopasowane protezy i zmiany higieny jamy ustnej.

Rozpoznanie i badania diagnostyczne

Podstawowe badania laboratoryjne obejmują morfologię krwi, stężenie ferrytyny i poziom hemoglobiny. Ferrytyna odzwierciedla zapasy żelaza; wartości poniżej 30 ng/ml u dorosłych sugerują niedobór magazynowy. Interpretacja ferrytyny wymaga uwzględnienia stanu zapalnego – przy podwyższonym CRP ferrytyna może być fałszywie podwyższona i wtedy przydatne są badania takie jak transferryna, wysycenie transferyny (TSAT) oraz ocena CRP. Badanie MCV (średnia objętość krwinki czerwonej) pomaga rozróżnić niedokrwistość mikrocytarną od megaloblastycznej; dlatego przy zajadach warto rozważyć dodatkowo oznaczenie witaminy B12 i kwasu foliowego.

W praktyce klinicznej, jeśli objawy miejscowe nie ustępują po 2–3 tygodniach leczenia miejscowego, należy wykonać morfologię z ferrytyną i skonsultować wyniki z lekarzem. W przypadku nawracających zajadów rozszerzona diagnostyka powinna obejmować testy w kierunku celiakii oraz badania na zakażenia drożdżakowe i bakteryjne (wymaz z kącika ust) oraz rozważenie testów alergicznych (testy płatkowe) przy podejrzeniu kontaktowego zapalenia skóry.

Dieta — źródła żelaza i ich zawartość

W diecie warto wybierać zarówno źródła żelaza hemowego, łatwiej przyswajalnego, jak i non-heme z roślin. Przykładowe zawartości żelaza (mg/100 g): wątróbka wieprzowa/wołowa 6–11 mg, wołowina 2,6–3,0 mg, ostrygi mogą osiągać wartości do około 7 mg, dorsz ma niższe zawartości, soczewica gotowana około 3,3 mg, ciecierzyca gotowana około 2,9 mg, szpinak gotowany około 3,6 mg, tofu 2–3 mg w zależności od produkcji, nasiona dyni około 3,3 mg. Żelazo hemowe wchłania się znacznie lepiej (około 15–35%), natomiast żelazo niehemowe ma wchłanianie w zakresie około 2–20% w zależności od składników posiłku.

Praktyczne wskazówki żywieniowe

Dodanie do posiłku produktów bogatych w witaminę C znacząco zwiększa wchłanianie żelaza niehemowego – nawet 100 mg witaminy C ma istotny efekt. Prosty przykład: dodanie 20–30 ml soku z cytryny do potrawy z soczewicy poprawia biodostępność żelaza. Unikaj spożywania kawy i herbaty bezpośrednio przed i po posiłku bogatym w żelazo, ponieważ polifenole i taniny obniżają wchłanianie. Związki fitynowe obecne w pełnych ziarnach i nasionach także ograniczają wchłanianie, ale procesy takie jak namaczanie, kiełkowanie i fermentacja zmniejszają ich zawartość.

Suplementacja — dawki i uwagi praktyczne

Dzienne zapotrzebowanie (wartości referencyjne) dla zdrowych dorosłych wynosi około 8 mg/dzień dla mężczyzn i 18 mg/dzień dla kobiet w wieku rozrodczym; w ciąży rekomendowane zapotrzebowanie wzrasta do około 27 mg/dzień. Przy stwierdzonym niedoborze terapeutyczne dawki są znacznie wyższe i podaje się je w przeliczeniu na żelazo elementarne; typowy zakres terapeutyczny to około 60–200 mg żelaza elementarnego dziennie, podany w podzielonych dawkach w zależności od tolerancji i nasilenia niedoboru. Dostępne preparaty to m.in. siarczan żelaza, fumarat i glukonian; ich zawartość żelaza elementarnego różni się między preparatami, dlatego należy czytać etykiety i konsultować dobór preparatu z lekarzem lub farmaceutą.

Aby poprawić tolerancję, rozważ przyjmowanie żelaza na pusty żołądek lub z małą porcją jedzenia, łączenie z witaminą C oraz rozważanie przyjmowania co drugi dzień zamiast codziennie – badania pokazują, że dawki na przemian mogą zwiększać wchłanianie i zmniejszać działania niepożądane przez modulację hepcydyny. Przy wystąpieniu uporczywych działań niepożądanych (nudności, zaparcia, bóle brzucha) można rozważyć mniejsze dawki dzielone, preparaty o zmniejszonym uwalnianiu lub alternatywne drogi uzupełniania (dawkowanie dożylne) w przypadku ciężkiego niedoboru lub nietolerancji — decyzja o podaniu dożylnego żelaza wymaga konsultacji z lekarzem i oceny wskazań.

Leczenie miejscowe i postępowanie praktyczne

W pierwszym rzędzie przy zajadach stosuje się leczenie miejscowe: przy podejrzeniu zakażenia drożdżakowego wskazane są preparaty przeciwgrzybicze (np. klotrimazol, nystatyna), a przy widocznych nadkażeniach bakteryjnych – preparaty przeciwbakteryjne zalecane przez lekarza. W sytuacjach zapalnych krótkotrwałe stosowanie łagodnych steroidów miejscowych w połączeniu z terapią przeciwgrzybiczą może przyspieszyć wygaszanie stanu zapalnego, ale decyzję o takiej terapii powinien podjąć specjalista. Równocześnie ważna jest higiena i ochrona: stosowanie nawilżających, nieskładnikowych pomadek, unikanie oblizywania warg oraz eliminacja czynników mechanicznych (np. korekta protez zębowych).

Jeżeli objawy nie ustępują po 2–3 tygodniach leczenia miejscowego, wykonaj badania krwi (morfologia z ferrytyną) i skonsultuj wyniki z lekarzem. W przypadku nawracających zmian rozważ dodatkową diagnostykę w kierunku celiakii, przewlekłych schorzeń przewodu pokarmowego lub chorób hematologicznych.

Specjalne uwagi kliniczne

W przypadku pacjentów z nawracającymi zajadami warto skontrolować dopasowanie protez zębowych i technikę higieny jamy ustnej. Przy podejrzeniu alergii kontaktowej (np. na nikiel, konserwanty lub składniki kosmetyków) wykonanie testów płatkowych jest uzasadnione. U pacjentów z objawami ogólnymi wskazana jest pełniejsza ocena hematologiczna i gastroenterologiczna (w tym testy przesiewowe w kierunku celiakii lub innych chorób zaburzających wchłanianie).

Praktyczne kroki dla pacjenta z zajadami

W pierwszej kolejności zastosuj miejscowy preparat przeciwgrzybiczy lub przeciwbakteryjny zgodnie z zaleceniami lekarza; równolegle zadbaj o nawilżenie warg i unikaj oblizywania. Włącz do diety źródła żelaza zarówno hemowego (mięso, owoce morza) jak i non-heme (rośliny strączkowe, zielone warzywa liściaste), a do posiłków z żelazem dodawaj produkt bogaty w witaminę C, np. sok z cytryny lub paprykę. Jeśli brak poprawy po 2–3 tygodniach, wykonaj morfologię z ferrytyną i skonsultuj wyniki; w razie rozpoznanego niedoboru rozważ suplementację żelazem zgodnie z zaleceniami specjalisty. Sprawdź obecność protez zębowych lub potencjalnych alergenów kontaktowych jako czynniki wywołujące nawracanie zmian.

Źródła wiedzy i dowody

Badania kliniczne i przeglądy dermatologiczne wykazują związek niedoborów żelaza, witamin z grupy B i cynku z przewlekłymi zmianami w kącikach ust. WHO szacuje, że niedokrwistość z niedoboru żelaza dotyczy około 30% populacji globalnej, co ma implikacje dla częstości zmian błon śluzowych w populacjach zagrożonych. W praktyce klinicznej wykluczenie niedoboru żelaza poprzez oznaczenie ferrytyny i hemoglobiny jest kluczowym krokiem diagnostycznym przy nawracających zajadach.